صنعتی سازی ایران در دوره رضاشاه(زمینه ها و پیامدها)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، دبیر آموزش و پرورش. hasanshokrzadeh01@gmail.com

10.30479/hi.2026.21753.1004

چکیده

چکیده

تاسیس دولت شبه مدرن پهلوی توسط رضاشاه در سال 1304ش علاوه بر تاثیرات سیاسی منطقه ای و داخلی ، موجب تغییرات شگرفی در حوزه های اقتصادی ، فرهنگی، مذهبی و اموزشی ایران داشت. یکی از مهمترین این تاثیرات در زمینه اقتصادی و در ارتباط با رونق و توسعه صنایع می باشد. در مقاله حاضر به دلایل شکل گیری سیاست توسعه صنعتی و آثار و نتایج آن پرداخته می شود. فرضیه اصلی مقاله براین قرار دارد که شکل گیری سیاستهای تجدد گرایانه و نوسازی از سوی دولت رضاشاه از یک سو و وقوع بحران اقتصادی جهانی و تاثیر آن بر وخامت وضعیت اقتصادی کشور از جمله دلایل اصلی اتخاذ سیاست توجه به صنایع و امر تحقق توسعه صنعتی بود. یافته های تحقیق نشان می دهد که دولت رضاشاه با اتخاذ قوانین سخت گیرانه اقتصادی مانند قانون انحصار تجارت خارجی توانست تا حدودی امواج بحران اقتصادی در کشور را از طریق توجه به صنایع و ایجاد تراز مثبت تجاری و عدم واردات کالاهای ساخته شده کنترل نماید همین امر موجب شکل گیری برخی فعالیت های صنعتی در کشور و ایجاد کارگاه‌ها و صنایع سبک و نیمه سنگین در سطح کشور شد.اما ابعاد سیاست صنعتی سازی به دلیل عدم توجه به واقعیت های اقتصادی ایران به خصوص نادیده گرفتن بخش کشاورزی نتوانست سهم مهم و عمده را در تولید اقتصادی و بهبود وضعیت اقتصادی کشور به وجود آورد.

واژه های کلیدی: ایران، صنعتی سازی، قانون انحصار تجارت خارجی، رضاشاه

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Industrializataionl policy of Iran in Rezashah era and it fields and consenquenses

نویسنده [English]

  • Hasan Shokrzadeh
ph.D. in History of Iran, Education teacher. hasanshokrzadeh01@gmail.com
چکیده [English]

Abstract



The establishment of the quasi-modern Pahlavi state by Reza Shah in 1925, in addition to its regional and domestic political effects, caused dramatic changes in the economic, cultural, religious, and educational spheres of Iran. One of the most important of these effects is in the economic field and in relation to the prosperity and development of industries. This article discusses the reasons for the formation of the industrial development policy and its effects and results. The main hypothesis of the article is that the formation of modernizing and renovation policies by the Reza Shah government on the one hand, and the occurrence of the global economic crisis and its impact on the deterioration of the country's economic situation were among the main reasons for adopting a policy of paying attention to industries and realizing industrial development. The findings of the research show that by adopting strict economic laws such as the Foreign Trade Monopoly Law, the Reza Shah government was able to control the waves of the economic crisis in the country to some extent by paying attention to industries, creating a positive trade balance, and not importing manufactured goods. This led to the formation of some industrial activities in the country and the creation of workshops and light and semi-heavy industries across the country. However, the dimensions of the industrialization policy, due to the lack of attention to the economic realities of Iran, especially the neglect of the agricultural sector, could not make a significant and major contribution to economic production and improving the economic situation of the country.

Keywords: Iran, Industrialization, Foreign Trade Monopoly Law, Reza Shah

کلیدواژه‌ها [English]

  • Iran
  • Industrialization
  • Foreign Trade Monopoly Law
  • Reza Shah
  • فهرست منابع

    الف. کتاب‌ها:

    • آبراهامیان، یرواند (1378)، «ایران بین دو انقلاب؛ از مشروطه تا انقلاب اسلامی»، ترجمه کاظم فیروزمند، حسن شمس‌آوری، محسن مدیر شانه‌چی، تهران: نشر مرکز.
    • بشیریه، حسین (1380)، «موانع توسعه سیاسی در ایران»، تهران: نشر گام نو.
    • تایپتون، فرانک و الدریچ، رابرت (1375)، «تاریخ اقتصادی و اجتماعی اروپا»، ترجمه کریم میرحیاتی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
    • عیسوی، چارلز (1362)، «تاریخ اقتصادی ایران؛ عصر قاجار 1215-1332 ه.ق»، ترجمه دکتر یعقوب آژند، تهران: نشر گستره.
    • فلور، ویلم (1371)، «صنعتی شدن ایران و شورش شیخ احمد مدنی»، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: نشر طوس.
    • فوران، جان (1383)، «مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سال‌های پس از انقلاب اسلامی»، ترجمه احمد تدین، تهران: خدمات فرهنگی رسا.
    • کاتوزیان، محمدعلی همایون (1372)، «اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی»، جلد اول، ترجمه محمدرضا نفیسی، تهران: نشر مرکز.
    • گالبرایت، جان کنت (1380)، «سیری در اقتصاد معاصر»، ترجمه عباس قانع نصیری و محسن قانع نصیری، تهران: نشر فرزان.
    • متین دفتری، احمد (1304)، «استقلال اقتصادی ایران»، تهران: مطبعه مجلس.
    • معاونت خدمات مدیریت و اطلاع‌رسانی دفتر رئیس‌جمهور (1380)، «اسنادی از ارز و انحصار تجارت خارجی در دوره رضاشاه (1305-1311)»، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

     

    ب. گزارش‌های آماری و اقتصادی:

    • اداره کل تجارت، احصائیه تجارتی سال اقتصادی 1314 (اول تیر 1313 - آخر خرداد 1314) مطابق 22 ژوئن 1934 - 21 ژوئن 1935، تهران: مطبعه ایران.
    • اداره کل گمرکات، احصائیه تجارتی ایران، مجموعه تجارت عمومی ایران با ممالک خارجه در سال اقتصادی (اول تیر 1310 - 31 خرداد 1312، مطابق با 23 ژوئن 1931 - 21 ژوئن 1932)، تهران: چاپخانه فردوسی، 1311.
    • اداره کل گمرکات، احصائیه تجارتی ایران، مجموعه تجارت عمومی ایران با ممالک خارجه در سال اقتصادی (اول تیر 1311 - 31 خرداد 1312، مطابق با 22 ژوئن 1932 - 21 ژوئن 1933)، تهران: مطبعه اطلاعات، 1313.
    • وزارت دارایی، اداره کل گمرک، آمار تجارتی کشور شاهنشاهی ایران با کشورهای بیگانه در سال اقتصادی 1316 - 1317، اول تیر 1316 - 31 خرداد 1317)، تهران: چاپخانه فردین و برادر.
    • وزارت دارایی، اداره کل گمرک، آمار تجارتی کشور شاهنشاهی ایران با کشورهای خارجی در سال 1318، تهران: چاپخانه فاروس.
    • وزارت دارایی، اداره کل گمرک، آمار بازرگانی ایران با کشورهای خارجه در سال 1320، تهران: چاپخانه فاروس.
    • وزارت مالیه، سیزدهمین راپورت رئیس کل مالیه ایران راجع به سه ماهه مهرماه، آبان ماه و آذر ماه 1304، مطابق 23 سپتامبر تا 21 دسامبر 1925، تهران: مطبعه مجلس.
    • مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره 11، جلسه 6، هشتم مهر 1316، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

     

    ت. روزنامه‌ها و نشریات ادواری:

    • اتاق تجارت، سال 2، شماره 21، تیر ماه 1310.
    • اتاق تجارت، سال 2، شماره 21، 20 خرداد 1310.
    • اتاق تجارت، سال 3، شماره 33- 34، سوم اسفند 1310.
    • اتاق تجارت، سال 4، شماره 59-60، چهارم فروردین 1312.
    • اتاق تجارت، سال 7، شماره 124، اول دی 1314.
    • اخگر، سال اول، شماره 28، دوم آذر 1307.
    • اخگر، سال دوم، شماره 32، هشتم اردیبهشت 1309.
    • اخگر، سال دوم، شماره 45، نوزدهم آبان 1309.
    • اخگر، سال دوم، شماره 536، بیست و هفتم اسفند 1309.
    • فصلنامه علمی – پژوهشی تاریخ اسلام و ایران، دانشگاه الزهرا، سال 21، شماره 11 دوره جدید، پاییز 1390
    • نامه بازرگان، شماره 21-22، دی – بهمن 1318.