عطاء‎الملک دهش پدر صنایع جدید در اصفهان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری تاریخ اسلام، پژوهشگر تاریخ و فرهنگ اصفهان. vistygol@yahoo.com

2 دکتری تاریخ اسلام، پژوهشگر تاریخ اصفهان. najaranmostafa@yahoo.com

10.30479/hi.2026.21883.1010

چکیده

چکیده:

رونق تمدنی اصفهان در گذشته ارتباط زیادی با موقعیت جغرافیایی آن در حاشیه زاینده‌رود و سیاست‌های حکومتی دوران سلجوقی و صفوی داشت. این شهر در دوران صفوی به عنوان یکی از مراکز برجسته تولید منسوجات و ابریشم شناخته می‌شد؛ اما ناآرامی‌های پس از سقوط صفویان و بی‌توجهی به این شهر در دوران قاجاریه، صنعت نساجی اصفهان را دچار بحران و بسیاری از کارگاه‌های تولیدی آن را تعطیل کرد. با آغاز دوران پهلوی و شرایط خاص پس از جنگ جهانی اول، زمینه برای بازسازی و رشد صنعت در اصفهان فراهم شد. در این دوره، عطاءالملک دهش (1338-1240ش) که تحصیل‌کرده مهندسی صنایع از هند بود، با نگاهی نوآورانه به توسعه صنایع در اصفهان اقدام کرد. بر اساس نظریه میزس، نوآوری و ویرانی خلاقانه، محور تحول اقتصادی و صنعتی در جوامع است. میزس تأکید دارد که کارآفرینان نقش کلیدی در ایجاد تحول دارند، چراکه با معرفی نوآوری‌های جدید، ساختارهای اقتصادی موجود را به چالش کشیده و آن‌ها را با شیوه‌های کارآمدتر جایگزین می‌کنند. پژوهش حاضر در پی پاسخ به این سوال است که آیا دهش می‌تواند نمونه‌ای از نوآوری خلاقانه باشد؟ یافته های تحقیق که از راه مطالعه اسنادی و شفاهی به دست آمده نشان می‌دهد دهش به‌عنوان یک کارآفرین، اقدام به ایجاد صنایع نوین در اصفهان نمود. او با تأسیس کارخانه‌های نساجی و برق، تلاش کرد این شهر را به دوره‌ای جدید از رشد صنعتی هدایت کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Ata'almolk Dahesh: Father of New Industries in Isfahan

نویسندگان [English]

  • mohammad hossein foroughi 1
  • mostafa najaran 2
1 Ph.D. in Islamic history, Researcher of Isfahan history and culture. vistygol@yahoo.com
2 Ph.D. in Islamic history, Researcher of Isfahan history. najaranmostafa@yahoo.com
چکیده [English]

Abstract

The flourishing civilization of Isfahan in the past was closely tied to its geographical location along the Zayandeh River and the governmental policies during the Seljuk and Safavid periods. During the Safavid era, the city was recognized as one of the prominent centers for the production of textiles and silk. However, the turmoil following the fall of the Safavids and the neglect of the city during the Qajar period led to a crisis in Isfahan's textile industry and the closure of many of its manufacturing workshops. With the beginning of the Pahlavi era and the specific circumstances after World War I, the conditions for the reconstruction and growth of industry in Isfahan were created. During this period, Ata'almolk Dahesh (1240–1338 SH), who was educated in industrial engineering in India, took innovative steps towards industrial development in Isfahan. According to Mises' theory, innovation and creative destruction are the driving forces of economic and industrial transformation in societies. Mises emphasizes that entrepreneurs play a key role in creating change, as they challenge existing economic structures by introducing new innovations and replacing them with more efficient methods. This study seeks to answer the question of whether Dahesh can be considered an example of creative innovation. The findings, obtained through document-based and oral studies, show that Dahesh, as an entrepreneur, contributed to the creation of new industries in Isfahan. By establishing textile and electricity factories, he sought to lead the city into a new era of industrial growth.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ata'
  • almolk Dahesh
  • creative destruction
  • entrepreneurship
  • Isfahan
  • electricity industry
  • textile industry
  • فهرست منابع

    • آبادیان، حسین (1385)، «قدرت‌های بزرگ و اشغال ایران در جنگ جهانی دوم»، فصلنامه روابط خارجی، شماره 28، صص 137-172.
    • ابطحی، سید رسول و همکاران (1396)، «مداخلات خارجی در اصفهان و پیامدهای آن در جنگ جهانی اول»، نشریه تاریخ ایران، شماره 81، صص 103-128.
    • ابوعطاء (1375)، «مروری بر زندگی‌نامه هنرمند میناکار، استاد شکرالله صنیع‌زاده»، فصلنامه فرهنگ اصفهان، شماره 2 و 3، صص 35-38.
    • انصاری، هرمز (1352)، «معرفی نسخه خطی خاطرات شونمان در ایران»، نشریه کاوه، مونیخ آلمان، شماره 49 و 50، صص 9-13.
    • پهلوان‌زاده، لیلا (1398)، «یکصد سال صنعت برق در اصفهان»، اصفهان، معمار خانه باغ نظر.
    • تحویلدار اصفهانی، میرزا حسین‌خان (1342)، «جغرافیای اصفهان»، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، دانشگاه تهران.
    • ترابی فارسانی، سهیلا (1392)، «برآمدن سرمایه‌داری نوین ایرانی؛ بررسی موردی شرکت اسلامیه»، فصلنامه علمی - پژوهشی تاریخ اسلام و ایران، شماره 110، صص 35-55.
    • جابری انصاری، حسن (1378)، «اصفهان»، تصحیح جمشید مظاهری، اصفهان، انتشارات مشعل.
    • جمال‌زاده، سید محمدعلی (1376)، «گنج شایگان»، تهران، انتشارات موقوفات افشار.
    • جناب، میر سید علی (1371)، «الاصفهان»، به اهتمام عباس نصر، اصفهان، انتشارات گل‌ها.
    • دهقان‌نژاد، مرتضی و مولود ستوده (1389)، «فرمان‌گذاری خالصجات در اصفهان در دوران ناصرالدین‌شاه»، نشر گنجینه اسناد، شماره 79، صص 80 تا 91.
    • رجایی، عبد المهدی (1386)، «اصفهان از انقلاب مشروطه تا جنگ جهانی اول»، اصفهان، انتشارات دانشگاه اصفهان.
    • رجایی، عبد المهدی (1387)، «تحولات عمران و مدیریت شهری در دوره پهلوی اول»، اصفهان، مرکز اصفهان‌شناسی و خانه ملل.
    • رجایی، عبد المهدی (1392)، «تاریخ نساجی اصفهان در دوره قاجار و پهلوی»، اصفهان، جهاد دانشگاهی دانشگاه اصفهان.
    • رجایی، عبد المهدی (1396)، «فراز و فرود صنعت نساجی در اصفهان»، اصفهان، مرکز اصفهان‌شناسی و خانه ملل.
    • رحیمی، طیبه (1396)، «میناکاری فلزی و نگرشی بر تکنیک‌های اجرای آن در عصر قاجار»، نشریه مطالعات ایران‌شناسی علمی -پژوهشی، شماره 5، صص 128-140.
    • سپهر، احمدعلی (1336)، «ایران در جنگ بزرگ»، تهران، بی‌نا.
    • شهیدی، ابوالقاسم (1353)، «خاطراتی از فهیم‌الدوله»، مجله خاطرات وحید، شماره 32، صص 32-35.
    • شیرزاد، اکبر (1391)، «دانشنامه تخت فولاد، زیر نظر اصغر منتظر القائم»، اصفهان، مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد.
    • عیسوی، چارلز (1387)، «تاریخ اقتصادی ایران»، ترجمه یعقوب آژند، تهران، نشر گستره.
    • فوران، جان (1389)، «مقاومت شکننده»، ترجمه احمد تدین، تهران، انتشارات رسا.
    • کاتوزیان، همایون (1372)، «اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی»، ترجمه محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران، نشر مرکز.
    • محبوبی اردکانی، حسین (1387)، «تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران»، جلد دوم، تهران، دانشگاه تهران.
    • مصاحبه شفاهی راحله محبی با خانم دهشیزه دهش (فرزند عباس‌قلی دهش و نوه شونمان) در تاریخ دهم دی‌ماه 1401.
    • مصاحبه شفاهی محمدحسین فروغی با خانم دهشیزه دهش (فرزند عباس‌قلی دهش و نوه شونمان) در تاریخ هجدهم مرداد 1402.
    • ملایی توانی، علیرضا (1376)، «جنگ اول، آلمان‌ها و رخنه در ساختار سیاسی - اجتماعی ایران»، نشریه تاریخ معاصر ایران، شماره 3، صص 25-48.
    • نور صادقی، حسین (1376)، «اصفهان»، تهران، چاپخانه سعادت.
    • هاشمی، محمدتقی (1393)، «سکوت اندیشه؛ زندگینامه آیت‌الله سید محمد هاشمی و زندگی روحانیون قهدریجان»، اصفهان، ناشر مؤلف.
    • همایی، جلال‌الدین (1375)، «تاریخ اصفهان؛ مجلد هنر و هنرمندان»، به کوشش ماهدخت‌بانو همایی، تهران، انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
    • Mises, L. v. (1998). Human action: A treatise on economics. Ludwig von Mises Institute, Asteria.