سیر تحول صنعت قند و شکر در ایران؛ از عصر قاجار تا پایان دوره رضا شاه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران. M_Mansoori@alzahra.ac.ir

چکیده

تاسیس کارخانه‌های تولید مواد غذایی به عنوان یکی از نمادهای عصر عصر مدرن، تحولات عمیقی در بخش کشاورزی و صنعت ایجاد کرد. در این راستا، محصولات کشاورزی نه تنها برای مصرف داخلی، بلکه به عنوان کالایی تجاری در مقیاس انبوه تولید و صادر شدند و به عنوان مواد اولیه در صنایع غذایی کشورهای صنعتی مورد استفاده قرار گرفتند. در ایران، با توجه به اهمیت مصرف قند و شکر، احداث کارخانه‌های تولید این محصولات به یکی از نخستین صنایع غذایی تبدیل شد. پیش از دوران ناصرالدین‌شاه، نیاز کشور به قند و شکر عمدتاً از طریق واردات از روسیه تامین می‌شد، اما در دوره وی زمینه‌های لازم برای تاسیس کارخانه‌های داخلی فراهم آمد. این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی و با استناد به اسناد و منابع تاریخی، به بررسی تحولات صنعت قند و شکر ایران از آغاز تا پایان دوره رضاشاه می‌پردازد و عوامل موثر بر رشد و رکود این صنعت را تحلیل می‌کند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که کارخانه‌های قند و شکر در ابتدا با استقبال مواجه شدند، اما به دلایلی همچون عدم حمایت حکومت قاجار، سلطه استعمار بر تجارت، کیفیت پایین محصولات داخلی و قیمت بالای آن‌ها در مقایسه با نمونه‌های خارجی، به تدریج به تعطیلی کشیده شدند. در مقابل، در دوره رضاشاه با حمایت‌های دولت، این صنعت مجدداً احیا شد و با سرعت قابل توجهی گسترش یافت، به طوری که تا سال 1317 خورشیدی، حدود یک‌سوم نیاز کشور به قند و شکر توسط کارخانه‌های داخلی تامین می‌شد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The evolution of the sugar industry in Iran from the Qajar era to the end of Reza Shah's reign

نویسنده [English]

  • Marziye Mansoury
Ph.D. Candidate of History of Iran, Alzahra University, Tehran, Iran. M_Mansoori@alzahra.ac.ir
چکیده [English]

Establishment of food production factories, as one of the hallmarks of the modern era, brought profound transformations in the agricultural and industrial sectors. In this context, agricultural products were produced not only for domestic consumption but also as commercial goods on a large scale and served as raw materials for food industries in industrialized countries. In Iran, given the high importance of sugar consumption, the establishment of sugar production factories became one of the first food industries. Prior to the reign of Naser al-Din Shah, the country's sugar demand was largely met through imports from Russia; however, during his era, the necessary foundations for domestic factory establishment were laid. This study employs a descriptive-analytical approach, relying on historical documents and sources, to examine the development of Iran's sugar industry from its inception until the end of Reza Shah's period. It analyzes the factors influencing the growth and decline of this industry. The findings indicate that although sugar factories were initially well received, they gradually ceased operations due to factors such as lack of support from the Qajar government, colonial dominance over trade, low quality of domestic products, and their higher prices compared to imported alternatives. Conversely, during Reza Shah's reign, with governmental support, the industry was revitalized and rapidly expanded, so that by 1938 approximately one-third of the country’s sugar demand was met by domestic factories.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Sugar Industry
  • Iran
  • Qajar Era
  • Reza Shah
  • Food Factories
  • Economic Transformations
  • فهرست منابع

    • افضل‌الملک، غ. (1361). «افضل التواریخ»، (م. اتحادی و س. سعدوندیان، تدوین). تهران: نشر تاریخ ایران.
    • اعتمادالسلطنه. (1370). «روزنامه خاطرات»، (ف. سرآمد، تدوین). تهران: انتشارات نوین.
    • ترابی فارسانی، س. (1384). «تجار مشروطیت و دولت مدرن». تهران: علامه طباطبایی.
    • جمال‌زاده، م. ع. (1335). «گنج شایگان یا اوضاع اقتصادی ایران». تهران: کاوه.
    • رواسانی، ش. (1385). «دولت و حکومت در ایران». تهران: نشر شمع.
    • شمیم، ع. ا. (1371). «ایران در دوره سلطنت قاجار». تهران: انتشارات علمی.
    • دولت‌آبادی، ی. (1336). «حیات یحیی». تهران: چاپ تهران مصور.
    • صفا، ی. (1374). «تجارت و کشاورزی ایران در عصر قاجار». تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
    • سیف­پور فاطمی، ن. (1378). «آیینه عبرت»، (ع. دهباشی، تدوین). تهران: انتشارات سخن، نشر شهاب.
    • کسروی، ا. (1363). «تاریخ مشروطه». تهران: امیرکبیر.
    • فوران، ج. (1377). «مقاومت شکننده»، (ا. تدین، ترجمه). تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
    • محبوبی اردکانی، ح. (1368). «تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران»، (ک. اصفهانیان و ج. قاجاریه، تدوین). تهران: دانشگاه تهران.
    • کرزن، ن. ج. (1362). «ایران و قضیه ایران»، (و. مازندرانی، ترجمه). تهران: علمی و فرهنگی.

    مقاله­ها

    • رستم‌نژاد نشلی، ع. منتظرالقائم، ا و فیاض انوش، ا. ح. (1395). «بررسی سیاست‌ها و چالش‌های اقتصادی ایران در بحران اقتصادی 1329: مطالعه اسنادی». فصلنامه گنجینه اسناد، 26(3).
    • منصوری، م و حسن‌زاده، ا. (1399). «سیاست‌ها و برنامه‌های دولت‌های ایران در بحران قند و شکر در جنگ جهانی دوم». تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران، 9(2).
    • منصوری، م. (1397). «بحران قند و شکر در دوره قبل از مشروطه». مجله ماندگار.

    روزنامه­ها

    • «روزنامه کوشش». (1310).
    • «روزنامه اطلاعات». (1321).
    • «مجله بانک ملی ایران». (1312).
    • «روزنامه تاریخ اقتصاد». (شماره 1750).
    • «نامه اتاق تجارت». (شماره 9).
    • «نامه اقتصاد و بازرگانی». (شماره 6 و 7).

    اسناد منتشر نشده

    • سازمان اسناد کتابخانه ملی ایران (ساکما). شماره پرونده 16088/240.
    • سازمان اسناد کتابخانه ملی ایران (ساکما). شماره پرونده 7479/240.
    • سازمان اسناد کتابخانه ملی ایران (ساکما). شماره پرونده 59706/230.